Ik ben een bos

Arne Naess was een Noorse filosoof, bergbeklimmer en milieuactivist. Ik heb al een poosje een boek met artikelen van hem liggen: The Ecology of Wisdom. Ik was er ook al een paar keer in begonnen, maar ik ben het pas tijdens het Avontuur serieus gaan lezen, omdat ik veel van mijn eigen proces en inzichten in zijn teksten herkende. Bovendien behandelt Naess een thema dat mij altijd al interesseerde, maar waar ik tijdens het Avontuur steeds meer betekenis aan ben gaan hechten: onze relatie met de natuur.

Omdat ik het voor mezelf wel een goede oefening vond, heb ik geprobeerd om de ideeën van Naess kort en bondig op papier te zetten. Dat viel niet mee. Hoewel Naess gelukkig wat toegankelijker is dan veel andere filosofen, was het lastig om de nuances van zijn ideeën onder woorden te brengen.

Omdat zijn ideeën mij bovendien hebben geholpen om mijn eigen drijfveren en persoonlijke waarden beter te herkennen, leek het mij daarnaast wel leuk om het als een soort boekentip te delen.

Een waarschuwing: de onderstaande tekst is geen samenvatting. Het is mijn eigen interpretatie van zijn ideeën. Kans bestaat dat ik er dus helemaal naast zit. We kunnen het Naess helaas niet meer vragen.

Stel je voor: je staat midden in een bos en iemand die nog nooit een bos heeft gezien, vraagt je om die plek te beschrijven. Een mogelijk antwoord is: “Er staan hier heel veel bomen bij elkaar.” Dat klinkt inderdaad als een bos. Maar een bos is natuurlijk meer dan een verzameling bomen. Een bos zonder vogels, zonder insecten, zonder andere planten en dieren: is dat een bos? Nee, niet echt. Een bos is het geheel van alles wat daar is plus alle relaties daartussen. Het zijn de vogels die zich voeden met insecten. Het zijn de schimmeldraden die de bomen met elkaar verbinden. Een bos is meer dan de som van de afzonderlijke delen. Probeer dat maar eens over te brengen.

Maar het gaat nog verder. Terwijl jij in die gonzende, groene schemer dat bos in woorden probeert te vangen, is ook jouw beleving van dat bos meer dan de som van de afzonderlijke zintuigelijke prikkels die jij op dat moment ontvangt. Het bos en jouw beleving ervan vloeien in elkaar over. En net zoals die ene vogel een deel is van het bos en het bos een deel is van de vogel, zo ben jij op dat moment een deel van het bos en is het bos een deel van jou. Jij bent – in zekere zin – het bos.

Zelf

Naess dacht veel na over de verhouding die wijzelf met de natuur hebben en als filosoof ontkwam hij niet aan de vraag wie ‘wijzelf’ dan precies zijn. Wat is het zelf? Een onmogelijk vraag, vond Naess. Daar kom je toch niet uit. Het was voer voor een oeverloze en onbevredigende discussie waar generaties filosofen zich al op hadden stukgebeten. Het zelf laat zich niet definiëren. Om er toch grip op te krijgen, kiest Naess een andere benadering: je zelf laat zich kennen in datgene waarmee je je identificeert, waarmee je je verbonden voelt.

Je kunt hier een aantal stadia in onderscheiden. In het eerste stadium identificeer je jezelf alleen met je eigen verlangens, behoeften en drijfveren. Dit is het stadium van het ego. Een trede hoger identificeer je je ook met andere mensen, en misschien ook wel met bepaalde dieren. Op dit niveau voel je verwantschap, compassie en empathie. Dit is het stadium van het sociale zelf. Deze tweede stadia heeft Naess niet zelf bedacht. Het zijn gangbare concepten.

Er is ook een derde stadium: die van het metafysische zelf. Op dat niveau identificeer je je ook met de werkelijkheid die voorbijgaat aan de directe zintuigelijke waarneming. Op dat niveau kun je bijvoorbeeld de vraagt stellen hoe het ene ding zich verhoudt tot het andere ding. Of – en dit is belangrijk – hoe jij je verhoudt tot de dingen om je heen. Omdat je op dit niveau betekenis geeft aan de fysieke wereld om je heen en jouw plek daarin, spreekt Naess in plaats van het metafysische zelf over het ecologische zelf. En die fysieke wereld waar jij deel van uitmaakt noemt hij de ecologische gemeenschap. Denk weer even aan dat bos hierboven.

Ondanks dat wij dus zelf deel uitmaken van die ecologische gemeenschap, hebben wij sterk de neiging om ons daar juist buiten te plaatsen. Wij benaderen onze natuurlijke omgeving vaak als iets dat we kunnen exploiteren of waartegen we ons moeten beschermen (met alle gevolgen van dien). In onze culturele context zien we onze natuurlijke omgeving veel minder vaak als een aspect van ons zelf, terwijl je tegelijkertijd misschien jezelf heel goed kan herkennen in de ervaring die ik beschreef in de vorige paragraaf.

Zelfrealisatie

Een andere existentiële vraag die filosofen zich vaak stellen is: “Wat doen we hier?” Naess schrijft daar prachtig over, maar het komt er in het kort op neer dat wij hier op aarde zijn om onszelf te verwezenlijken. Om ons potentieel vrij te maken, zoals hij dat zegt.

Dat klinkt egocentrisch, maar vergeet niet dat ons zelf zich niet beperkt tot ons ego. Op het metafysisch niveau identificeren wij ons immers met de ecologische gemeenschap waar wij deel van uitmaken. Dat houdt in dat wij ons zelf pas kunnen verwezenlijken als wij er niet alleen naar streven om ons eigen potentieel vrij te maken, maar ook dat van anderen, van alle levende wezens in onze ecologische gemeenschap. Geen egocentrisch streven dus, maar een ecocentrisch streven.

Naess wijst erop dat zelfrealisatie als een streven naar de realisatie van alle levende wezens ook in het Boeddhisme een gangbaar idee is. Zelfrealisatie heet dan Verlichting. In het Boeddhisme wordt ten aanzien hiervan benadrukt dat wij op ons pad naar verlichting afhankelijk zijn van andere levende wezens: zolang onze verlichting niet in hen weerspiegeld wordt, kan er geen verlichting zijn. Die afhankelijkheid toont aan hoe sterk wij met onze ecologische gemeenschap verbonden zijn.

Het is deze interpretatie van zelfrealisatie die de drijfveer vormt van Naess’ activisme. Het is volgens hem onmogelijk om ons menselijk potentieel vrij te maken zonder ons in te spannen voor een schone en vitale planeet.

Ecosofie

Om handen en voeten te geven aan de realisatie van je ecologische zelf heb je een kompas nodig. Een set richtlijnen die je helpt om op koers te blijven. Naess wijst erop dat veel religies daarin al voorzien. Christus en Boeddha bijvoorbeeld, zijn vrij duidelijk over de verantwoordelijkheid die wij als mensen hebben ten aanzien van onze natuurlijke omgeving. Wie zich niet (ten volle) kan vinden in de leerstellingen van bestaande tradities, raadt Naess aan om een eigen filosofie over onze verhouding tot onze natuurlijke omgeving te ontwikkelen. Zo’n ecosofie is volgens Naess:

“a philosophy of ecological harmony or equilibrium.”

Naess spreekt over een filosofie om te benadrukken dat een ecosofie open moet staan voor discussie en veranderende waarden en inzichten. Deze voorwaarde staat bovendien toe dat er wereldwijd een inspirerende diversiteit aan ‘ecosofieën’ kan ontstaan. Hij zegt daarover:

“A philosophy as a kind of sofia (or) wisdom, is openly normative, it contains both norms, rules, postulates, value priority announcements and hypotheses concerning the state of affairs in our universe. Wisdom is policy wisdom, prescription, not only scientific description and prediction. The details of an ecosophy will show many variations due to significant differences concerning not only the ‘facts’ of pollution, resources, population, etc. but also value priorities.”

Naess heeft zelf ook een ecosofie geformuleerd: Ecosophy T. De T verwijst naar Tvergastein: een berghut waar Naess zich vaak terugtrok om te schrijven, omdat de omgeving hem zo inspireerde. Net als Ecosophy T. is ook jouw eigen ecosofie dus heel persoonlijk. Het vertegenwoordigt jouw waarden en normen over onze plaats en taak in het universum. Dat is belangrijk, want je moet er zelf in volle overtuiging naar kunnen en willen handelen.

Tijdens het Avontuur heb ik eigenlijk tegelijkertijd al aan de ontwikkeling van mijn eigen ecosofie gewerkt. Door mijn waarden en normen in een handelingsperspectief te zetten, zijn de eerste stappen al gezet. Het lezen van Naess werkte ook als een spiegel en het heeft me geholpen om meer te vertrouwen op de inzichten die ik tijdens het Avontuur heb gekregen. Een aanrader dus!

Voor iedereen die het boek zelf wil lezen: The Ecology of Wisdom. Verschillende artikelen uit deze bundel (en meer) zijn ook beschikbaar als pdf via The Trumpeter (zoek op “Naess”). Het fijne van Naess is dat zijn artikelen vaak niet langer zijn dan zes pagina’s 😊